Jak odróżnić objawy somatyczne od zaburzeń psychosomatycznych?
Coraz więcej osób odczuwa ból, kołatanie serca czy problemy żołądkowe, a wyniki badań są prawidłowe. Pojawia się pytanie, czy to ciało, czy psychika daje znak. Ten tekst porządkuje wiedzę o tym, jak rozpoznawać zaburzenia psychosomatyczne i kiedy szukać pomocy.
Dowiesz się, jak odróżniać objawy somatyczne od tych z podłożem psychicznym, jakie badania mają sens, czym różni się hipochondria od dolegliwości psychosomatycznych oraz jak łagodzić objawy i ograniczać nawroty.
Jak odróżnić objaw somatyczny od tego z podłożem psychicznym?
Bez diagnostyki nie da się tego zrobić na 100 procent, ale pomaga analiza kontekstu, czasu trwania i związku objawu ze stresem. Objawy z podłożem psychicznym często pojawiają się lub nasilają w sytuacjach stresu, mają zmienne nasilenie w ciągu dnia i słabną podczas odpoczynku. Często współwystępują napięcie, lęk, drażliwość lub trudności ze snem. W badaniach nie widać zmian odpowiadających sile dolegliwości. Objaw somatyczny wynika z choroby narządu i zwykle ma bardziej stały przebieg oraz obiektywne odchylenia w badaniach. Obie drogi mogą się przenikać, dlatego potrzebna jest ocena specjalisty.
Jak rozpoznać zaburzenia psychosomatyczne u siebie?
Wskazuje na nie powtarzalny związek dolegliwości z napięciem psychicznym oraz brak jednoznacznych nieprawidłowości w badaniach. Pomocne sygnały to nawracające objawy po stresujących wydarzeniach, liczne konsultacje i prawidłowe wyniki, „wędrujący” charakter dolegliwości, poprawa podczas urlopu i nawrót po powrocie do obciążeń. Często towarzyszą im zamartwianie się zdrowiem, nadmierne skanowanie ciała i unikanie wysiłku z obawy przed pogorszeniem. Rozpoznanie stawia lekarz lub psycholog po wykluczeniu chorób somatycznych.
Jakie objawy narządowe najczęściej mają podłoże psychiczne?
Najczęściej dotyczą układu pokarmowego, sercowo-naczyniowego, oddechowego, mięśni, skóry i snu. Czynniki psychiczne mogą nasilać między innymi:
układ pokarmowy: bóle brzucha, wzdęcia, biegunki lub zaparcia, zespół jelita drażliwego
układ sercowo-naczyniowy: kołatanie serca, wzrost ciśnienia tętniczego, uczucie „ścisku” w klatce
układ oddechowy: uczucie duszności, płytki oddech bez zmian w badaniach
mięśnie i głowa: bóle napięciowe karku i pleców, migreny
skóra: świąd, pokrzywka, nasilenie egzemy lub łuszczycy w stresie
funkcje seksualne i hormonalne: spadek libido, nasilenie dolegliwości okołomiesiączkowych
sen i energia: bezsenność, przewlekłe zmęczenie
Kiedy objaw może sugerować poważną chorobę organiczną?
Gdy pojawia się nagle, jest silny, postępuje lub towarzyszą mu objawy alarmowe. Do pilnej konsultacji medycznej skłaniają:
nagły, najsilniejszy w życiu ból głowy lub klatki piersiowej
duszność spoczynkowa, sinienie, omdlenia
niedowład, zaburzenia mowy, opadanie kącika ust
gorączka utrzymująca się mimo leczenia lub nocne poty
niewyjaśniona utrata masy ciała, długotrwała utrata apetytu
krew w stolcu, wymiotach lub krwioplucie
twardy, rosnący guz lub obrzęk kończyny
ból brzucha z napięciem powłok i wymiotami
Objawy alarmowe wymagają diagnostyki niezależnie od poziomu stresu.
Jakie badania pomagają wykluczyć chorobę somatyczną?
Lekarz dobiera je do objawów, najczęściej są to badania laboratoryjne i obrazowe oraz EKG. W praktyce wykorzystuje się między innymi:
badania krwi i moczu, na przykład morfologia, markery stanu zapalnego, glukoza, elektrolity, hormony tarczycy, próby wątrobowe, parametry nerkowe
EKG i, w razie potrzeby, echo serca lub holter
badania obrazowe, na przykład RTG, USG, tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny
badania specjalistyczne, na przykład gastroskopia, spirometria, testy alergiczne
Prawidłowe wyniki przy utrzymujących się dolegliwościach skłaniają do oceny pod kątem zaburzeń psychosomatycznych.
Czym różni się hipochondria od zaburzeń psychosomatycznych?
W hipochondrii dominuje silny lęk przed chorobą, a w zaburzeniach psychosomatycznych centralne są realne, męczące objawy. Osoba z hipochondrią często nadmiernie monitoruje ciało, szuka potwierdzeń choroby i z trudem uspokaja lęk mimo prawidłowych badań. Objawy cielesne bywają niewielkie, a cierpienie wynika głównie z lęku o zdrowie. W zaburzeniach psychosomatycznych dolegliwości są wyraźne i nawracają, a ich nasilenie wiąże się ze stresem, emocjami i wzorcami myślenia. Oba stany mogą współistnieć i oba wymagają uważnej diagnostyki oraz terapii.
Jakie terapie i techniki łagodzą dolegliwości ze stresu?
Skuteczne są psychoterapia, nauka regulacji stresu i, gdy trzeba, leczenie farmakologiczne. Najlepiej udokumentowane metody to:
terapia poznawczo-behawioralna, praca z myślami katastroficznymi, ekspozycja na lęk, budowanie aktywności
terapia ukierunkowana na emocje lub psychodynamiczna, lepsze rozumienie napięć i konfliktów
ACT i mindfulness, trening uważności i akceptacji objawów, co zmniejsza ich nasilenie
techniki ciała: trening oddechowy, relaksacja mięśni, biofeedback, fizjoterapia przy napięciach
farmakoterapia w razie współistniejącej depresji lub lęku, dobierana przez lekarza psychiatrę
Psychoedukacja i plan powrotu do aktywności zwiększają trwałość efektów.
Jak samodzielnie zmniejszyć ryzyko nawrotów przez redukcję stresu?
Pomaga regularny rytm dnia, ruch, sen i proste nawyki regulujące układ nerwowy. Warto wprowadzić:
codzienny spacer lub umiarkowany ruch przez co najmniej kilkadziesiąt minut
stałe pory snu, ograniczenie ekranów wieczorem i chłodne, ciemne miejsce do spania
krótkie przerwy w ciągu dnia, oddech przeponowy 4 sekundy wdechu i 6 wydechu
posiłki o stałych porach, ograniczenie nadmiaru kofeiny i alkoholu
zapisywanie myśli i emocji, aby zmniejszyć rumination
kontakt z ludźmi i proszenie o wsparcie, gdy napięcie rośnie
stopniowy powrót do aktywności unikanych z powodu lęku
praktykę uważności 10 minut dziennie
Konsekwencja w małych krokach daje największy efekt i uczy ciała spokoju.
Świadome rozróżnianie sygnałów z ciała od wpływu stresu pozwala działać mądrze i bezpiecznie. Współpraca lekarza, terapeuty i pacjenta zwiększa szanse na złagodzenie objawów i powrót do sprawności. Warto zacząć od jednego kroku, na przykład rozmowy ze specjalistą albo wprowadzenia małej, codziennej praktyki.
Umów konsultację ze specjalistą i omów swoje objawy, aby bezpiecznie zaplanować diagnostykę i leczenie.
Niepewne wyniki badań przy nasileniu objawów w sytuacjach stresowych i ich poprawa podczas odpoczynku to silne wskazówki zaburzeń psychosomatycznych. Sprawdź pełną listę sygnałów alarmowych, badań do wykonania i skutecznych metod łagodzenia dolegliwości: https://wolmed.pl/blog/zaburzenia-psychosomatyczne-objawy-diagnostyka-i-leczenie/.
